'

 

Электр энергиясын дүңүнөн сатып алуу, бөлүштүрүү жана сатуу менен иш алып барышкан жеке бөлүштүрүүчү ишканаларды түзүү 2001-жылдан башталган, электр энергиясынын рыногунда конкуренцияны өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү, ошондой эле керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен жабдуунун альтернативдүү булактарын түзүү бул ишканаларды түзүүнүн негизги максаты болгон.

Ошол кездеги жүргүзүлгөн менчиктештирүү боюнча мамлекеттик саясат айрым компанияларга энергетикалык жабдууларды төлөп сатып алууга жана ири компанияларга көз каранды болбостон, абоненттерди электр энергиясы менен өз алдынча жабдуу иштерин жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк берген.

Жеке бөлүштүрүүчү ишканалар өздүк каражаттарынын эсебинен трансформатордук көмөкчү чордондорду курушуп жана ар кандай шыкалуудагы электр өткөрүү чубалгыларын тартышып, пайдаланууга беришкен.

Бардык жогоруда көрсөтүлгөн иштер КР мыйзамдарына, анын ичинде “Энергетика жөнүндө”, “Электр энергетикасы жөнүндө”, “Лицензиялоо жөнүндө” мыйзамдарга, ошондой эле электр энергиясын пайдалануунун эрежелерине, ушул сыяктуу иштин түрлөрүн жүргүзүүнү чектебеген башка ченемдик укуктук актыларга ылайык жүргүзүлгөн.

Бөлүштүрүүчү ишканалар (мындан ары – БИ) өздөрүнүн ишмердүүлүгүн Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык ыйгарым укуктуу органдан алган лицензиялардын негизинде ишке ашырат.

БИ генерациялоочу ишканалардан (“Электр станциялары” ААК) электр энергиясын дүңүнөн сатып алууну жүргүзөт жана аны алардын тармактарына туташтырылган ар түрдүү керектөөчүлөргө: акыркы керектөөчүлөрдүн тиешелүү топтору үчүн ыйгарым укуктуу орган тарабынан белгиленген тарифтер боюнча ишканаларга, мекемелерге, уюмдарга, калкка жана насостук станцияларга бөлүштүрөт.

БИ тарабынан берилген электр энергиясына тарифтер Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 18-февралындагы № 83 токтому менен бекитилген мамлекеттик жөнгө салуучу чарбакер субьекттердин товарларына (жумуштарына, кызмат көрсөтүүлөрүнө) бааларды (тарифтерди) аныктоонун тартиби жөнүндө жобонун талаптарына ылайык түзүлөт.

Электр энергиясына тарифтер өткөн жыл үчүн иш жүзүндөгү маалыматтарды эске алуу менен келерки жылга берилген энергетикалык компаниялардын пландуу техникалык-экономикалык көрсөткүчтөрүнүн негизинде түзүлөт. Ошону менен бирге, тарифтер ар бир энергетикалык компания үчүн өзүнчө индивидуалдуу түзүлөт.

Бөлүштүрүүчү компаниялар үчүн электр энергиясына тарифтер төмөндөгүлөрдөн түзүлөт:

- “Электр станциялары” ААКтан электр энергиясын сатып алууга чыгымдар;

- “Кыргызстан УЭС” ААКтын тармактары аркылуу электр энергиясын түз жеткирүүгө чыгымдар;

- БЭКтин тармактары аркылуу түз жеткирүүгө чыгымдар (эгерде ушундай учурлар болсо):

- бөлүштүрүүчү ишканалардын өздүк чыгымдары (же бөлүштүрүүгө сарпталган чыгымдар).

БИнин тизмеги ыйгарым укуктуу орган тарабынан бекитилет. Азыркы учурда бардык БИлер табигый жана уруксат берилген монополиялардын реестрине киргизилген.

2021-жылдын 1-январына карата БИнин тизмегине 29 чарба жүргүзүүчү субьект киргизилген.

2019-жылы БИнин электр энергиясын сатып алуусунун иш жүзүндөгү көлөмү жалпы 1 092,1 млн сом суммага 935,7 млн кВтсты түзгөн, анын ичинде “Электр станциялары” ААКтан 1 091,3 млн сом суммасына 933,4 млн кВтсты түзгөн. Орточо сатып алуу тарифи 116,9 тыйын/кВтсты түзгөн (салыктар эсепке алынбастан).

Ушуну менен бирге электр энергетикасынын рыногундагы БИнин электр энергиясын сатып алуусунун көлөмү 7 % ды түзгөн.

2019-жыл үчүн “Электр станциялары” ААКтын электр энергиясын иштеп чыгуусунун наркы 1 кВтс үчүн 52, 26 тыйынды түзгөндүгүн белгилеп кетишибиз керек.

Электр энергиясын сатып алуудан башка 21,0 тыйын/кВтс тарифи боюнча (салыктар эсепке алынбастан) “Кыргызстан УЭС” ААКтын тармактары боюнча (2019-жылы) электр энергиясын берүү ишке ашырылган.

БИнин энергетикалык жабдууларындагы жана тармактарындагы электр энергиясынын техникалык жоготуулары 53,8 млн кВтсты же электр энергиясынын келип түшүүсүнүн жалпы көлөмүнөн 5,8 % ды түзгөн.

БИнин акыркы керектөөчүлөрүнүн түзүмү төмөндөгүлөрдөн турат:

Конкреттүү БИнин ар түрдүү жана өнөр жайлык керектөөчүлөрүнүн үлүштөрү канчалык көп болсо, “Электр станциялары” ААКтан электр энергиясын сатып алуудагы анын сатып алуу баасы да жогору болоорун белгилеп кетишибиз керек.

2019-жыл үчүн иш жүзүндөгү техникалык-экономикалык көрсөткүчтөр боюнча акыркы керектөөчүлөргө электр энергиясын сатуунун жыйынтыгында БИнин товардык продукциясы 1 817,0 млн сомду түзгөн. Ушуну менен бирге орточо коюлган тариф 1 кВтс үчүн 206,6 тыйынды түзгөн (салыктар эсепке алынбастан).

БИнин бардык чыгымдары 1 880,1 млн сомду, анын ичинен: электр энергиясын сатып алууга чыгымдар - 1 092,1 млн сомду же 58 % ды; электр энергиясын берүүгө чыгымдар - 191,4 млн сомду же 10 % ды; электр энергиясын бөлүштүрүүгө чыгымдар - 596,6 млн сомду же 32 % ды түзгөн.

БИ менен “Электр станциялары” ААКтын, “Кыргызстан УЭС” ААКтын жана акыркы керектөөчүлөрдүн ортосундагы өз ара мамилелер келишимдик өз ара мамилелер менен жөнгө салынат.

Азыркы учурда жеке бөлүштүрүүчү компаниялар КР Энергетика жана өнөр жай министрлигине караштуу ОЭКти жөнгө салуу боюнча Мамагенттик тарабынан белгиленген тарифтерге ылайык иш жүргүзүп жатышат.

Ошону менен бирге Мамагенттик тарабынан жеке бөлүштүрүүчү компаниялар жаатында тарифтик жөнгө салууну ыңгайлаштыруу боюнча иш-чаралардын комплекси иштелип чыгып жатат.

         Бул багыттагы алгачкы кадамдардын бири ишканаларды (мекемелерди) электр энергиясын ири керектөөчүлөрдүн, электр энергиясын керектөөчү-сатып алып кайра сатуучулардын жана бөлүштүрүүчү ишканалардын (электр энергиясын бөлүштүрүүчү ишканалардын) тизмегине киргизүүнүн тартибин иштеп чыгуу жана бекитүү болуп саналат (Мамагенттиктин 2021-жылдын 28-январындагы № 4 буйругу). Бул тартип бөлүштүрүүчү компаниялардын (анын ичинде ДСАСтын) тизмегине кирүүгө өтүнмө беришкен лицензиаттар үчүн кошумча талаптарды белгиледи. Ошону менен бирге, бөлүштүрүүчү компаниялардын тизмегине кирүү үчүн милдеттүү талап катары абоненттик базада 60 % дан кем эмес тиричиликтик керектөөчүлөрдүн болуусу эске алынат, же болбосо тиричиликтик эмес абоненттердин гана бар болуусунан келип чыккан электр менен жабдуу боюнча ортомчулук кызмат көрсөтүү мүмкүнчүлүктөрү чыгарылып салынган.

Жеке бөлүштүрүүчү ишканалар үчүн тарифтерди белгилөө боюнча ыңгайлаштыруу ишине дагы бир кадам электр энергиясын сатып алууга жана берүүгө бирдиктүү тарифке өтүү болуп эсептелет. Бул тарифтерди белгилөөнүн ачык-айкындуулугун жогорулатат жана тарифтерди эсептөөдө адам факторун максималдуу минималдаштырат.

                Тарифтерди эсептөө ишканалардын кирешелери жана чыгымдары, электр энергиясын өзүнүн абоненттерине сатуу жана сатып алуу сыяктуу энергетикалык компаниялардын техникалык-экономикалык көрсөткүчтөрүнө негизделгендигин эске алуу менен, жогоруда көрсөтүлгөн бирдиктүү тарифке өтүү жаңы ОМТСты кабыл алууну жана киргизүүнү ишке ашыргандан кийин же 2021-жылдын 2-жарым жылдыгында ишке ашыруу болжолдонууда.